Çaga zähmetini dogry we ylmy esasda guramak ösüp gelýän ýaş nesliň şahsyýet hökmünde kemala gelmeginde, olarda jogapkärçilik duýgusynyň oýanmagynda we durmuşa uýgunlaşmagynda esasy şertleriň biridir. Emma çagalaryň zähmet işjeňligi ulularyňkydan düýpli tapawutlanýar. Bu tapawut ilkinji nobatda çaganyň fiziologik, psihologik we pedagogik aýratynlyklary bilen baglydyr. Şoňa görä-de, çaga zähmetini guranyňda birnäçe möhüm kadalary we aýratynlyklary göz öňünde tutmak zerur bolup durýar.
Çaga zähmetiniň iň esasy aýratynlygy, onuň terbiýeçilik ähmiýetiniň maddy netijeden ýokary durmagydyr. Ulular üçin zähmet belli bir maddy önüm öndürmek bolsa, çaga üçin zähmet özüni kämilleşdirmegiň we täze endikleri öwrenmegiň serişdesidir. Zähmet işjeňligi guralanda, çaganyň ýaşyna we ukybyna görä ýumuşlar saýlanyp alynmalydyr. Meselem, mekdebe çenli ýaşly çagalar üçin zähmet köplenç oýun bilen utgaşykly alyp barylýar. Olar öz oýunjaklaryny ýygnamak, güllere suw guýmak ýa-da saçak ýazmaga kömekleşmek ýaly ýönekeý işleri ýerine ýetirmek arkaly zähmete bolan söýgini kemala getirýärler. Bu ýerde zähmet agyr ýük däl-de, gyzykly bir iş hökmünde kabul edilmelidir.
Ikinji möhüm aýratynlyk bolsa fiziologik çäklerdir. Çagalaryň süňk-myşsa ulgamy entek doly berkemedigi sebäpli, olara agyr fiziki güýç talap edýän işleri bermek düýpli ýalňyşlykdyr. Zähmet işleriniň dowamlylygy gysga bolmaly we arasynda hökman dynç alyş pursatlary göz öňünde tutulmalydyr. Şeýle-de, zähmet gurallarynyň (piller, tirmeler, bedreler we ş.m.) çaganyň boýuna we güýjüne laýyk gelmegi, onuň saglygyny goramak hem-de işe bolan höwesini saklamak üçin zerurdyr. Gigiýeniki kadalaryň berjaý edilmegi, ýagny arassa howada zähmet çekmek we işden soň arassaçylyk düzgünlerini berjaý etmek hem guramaçylygyň aýrylmaz bölegidir.
Psihologik nukdaýnazardan, höweslendirme we ykrar edilme çaga zähmetiniň hereketlendiriji güýjüdir. Çaga bitiren işi üçin haýsydyr bir maddy sylagdan däl-de, eýsem ulularyň öwgüsinden, “saňa belet”, “sen muň hötdesinden geldiň” diýen ýaly ynamly sözlerinden ruhlanýar. Özüniň maşgala ýa-da jemgyýet üçin peýdaly iş edendigini duýmak, çagada özüne bolan ynamy artdyrýar. Şeýle hem, zähmet işjeňligi köpçülikleýin guralanda, çagalarda birek-birege kömek bermek, agzybirlik we toparlaýyn işlemek endikleri ösýär.
Netijede, çaga zähmetini guramak diňe bir işi ýerine ýetirmek däl, eýsem uly bir pedagogik mähremlikdir. Dogry guralan zähmet çagany diňe bir zähmetkeş edip däl, eýsem ony sabyrly, ünsli we kynçylyklardan gorkmaýan kämil şahsyýet edip ýetişdirýär. Şonuň üçin hem, çaga zähmetini guranyňda onuň isleglerini, ukyplaryny we ýaş aýratynlyklaryny nazara almak, her bir bitirilen işiň terbiýeçilik öwüşgininiň bolmagyny gazanmak esasy wezipe bolup durýar.
Akbäbek GURBANGELDIÝEWA,
Seýitnazar Seýdi adyndaky TDMI-niň Pedagogika fakultetiniň 1-nji ýyl talyby.
