Dost-doganlyk, jebislik, agzybirlik ýaly iň gowy däpleri özünde jemleýän Nowruz gadymy döwürde halk durmuşynda baýram hökmünde bellenip gelnipdir. Her bir milli däp-dessur dünýä edebiýatynda ylham çeşmesi, ylymda ylmy agtaryşlary alyp barmak üçin obýekt bolupdyr. Bu Nowruz baýramy, onuň dürli alamatlary hakyndada şeýle.
Nowruz baradaky ilkinji maglumatlar zoroastrizmiň mukaddes kitaby «Awestada» duş gelýär. Onda nowruzyň älem giňişligine jan berişi sazlaşykly setirlerde beýan edilýär. Gündogaryň beýik akyldary Abulkasym Firdöwsi özüniň “Şanama” eserinde bu baýramy gadymy ýarym-mifiki Jemşit patyşanyň ady bilen baglanyşdyrsa, Abu Reýhan Biruny “Gadymy halklardan galan ýadygärlikler” atly eserinde: “Horasanyň ilaty Nowruzy adamlaryň döremegi bilen baglanyşdyrýar” diýip ýazypdyr.
Nowruz baýramy Beýik Seljuk döwletiniň hökümdarlarynyň dolandyran döwründe hem uludan bellenipdir. Alp Arslanyň, Mälik şanyň weziri bolup işlän Nyzamyl Mülk meşhur “Syýasatnama” eserinde bu baýramyň türki halklaryň arasynda dabaraly bellenip geçilendigini beýan edipdir. XI asyrda ýaşan meşhur türkmen dilçi alymy Mahmyt Kaşgarlynyň 1071-1074-nji ýyllarda döreden “Türki dilleriň sözlügi” atly işinde, XVII asyryň görnükli alymy Abulgazy Bahadur hanyň “Türkmenleriň nesil daragty”, Alyşir Nowaýynyň «Seddi Isgender» eserlerinde bu baýram hakynda gymmatly maglumatlar öz beýanyny tapýar.
XIII-XIV asyryň sepgidinde ýaşan beýik söz ussady Nasreddin Rabguzynyň «Kyssasy Rabguzy» eseri diňe bir Gündogar edebiýatynda däl, dünýä ylmynda hem gymmatly edebi nusga hasaplanýar. Söz ussady Nowruz alamatlaryny suratkeşlik bilen beýan etmegiň nusgasyny goýupdyr.
Gün hamalga girdi, erse geldi älem Nowruzy,
Geçdi bahman zamharyr gyş galmady gary-buzy.
Dünýä edebiýatynda Nowruz baýramy hakynda beýan edilen setirler onuň dürli öwüşginine, baýram günleri ýerine ýetirilýän däp-dessurlara düşünmäge ýardam edýär.
Bilbil BABAÝEWA,
Seýitnazar Seýdi adyndaky TDMI-niň pedagogika fakultetiniň I ýyl talyby.
