Homo sapiens-iň irki wekilleri mundan 220 000 ýyl ozal peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary edinmek üçin rogownik (daşyň bir görnüşi) ýataklaryna gelipdirler. Taryhdan öňki ussatlar dag jynslarynyň böleklerini döwüp alyp, geljekki gurallar üçin taýýarlamalar ýasapdyrlar we olary özleri bilen alyp gidipdirler. Bu açyş serişdeleri maksatly görnüşde ýygnamak ukybynyň peýda bolan wagtyny azyndan 54 000 ýyl yza süýşürdi.
Uzak wagtlap antropologlar pleýstosen döwrüniň ýygnaýjylaryna materiallary maksatlaýyn däl-de, diňe tötänleýin tapýan adamlar hökmünde garap gelipdiler. Alymlar gadymy adamlar aw awlan wagty ýa-da iýmit gözleginde ýörenlerinde diňe amatly daşlary ýygnapdyrlar diýip pikir edýärdiler.
Ýöriteleşdirilen gazyp alyş işi başgaça bolupdyr. Şunda adamlar toparlary diňe şol serişdäniň özi üçin ýörite ýörişleri gurapdyrlar. Mundan ozal barlagçylar beýle uly gölemli hereketleriň yzlaryna diňe has soňky döwürlerde — 40 000 ýyl mundan ozalky sepgitlerden başlap duş gelipdiler. Müsürdäki Taramsa duralgasy we gadymy ohran (boýag) şahtalary seýrek kadadan çykmalar bolup hyzmat edipdi.
Jojosi ýatagyndaky barlaglar
Günorta Afrika gadymy adamlaryň köp sanly galyndylaryny saklap galypdyr. Hünärmenler ol ýerde ýaşy 260 000 ýyla ýetýän süňkleri tapypdylar. Emma, antropologlar materigiň bu böleginde gurallar üçin çig maly maksatlaýyn almagyň yzlary bolan gatlaklara öň duş gelmändiler.
Arheologlaryň halkara topary Günorta Afrikanyň gündizindäki Jojosi meýdançasyny öwrendiler. Ylmy işiň netijeleri Nature Communications žurnalynda çap edildi. Alymlar Hindi okeanynyň kenaryndan 140 kilometr uzaklykda ýerleşýän giň sähra ýerlerini barladyrlar. Suw bu ýerlerde çuňňur oýluklary emele getirip, bäş metr galyňlykdaky çökündi gatlaklaryny açypdyr.
Hünärmenler rogownigiň döwükleri bolan 12 sany meýdançany tapdylar. Bu dag jynsy işlemek üçin amatly bolany sebäpli Daş asyrynda enjamlar ýasamakda ýygy-ýygydan ulanylypdyr. Gazuw işleriniň golaýynda çig malyň iri ýataklary ýerleşipdir. Derýa hem kwarsdan we doleritden ybarat bolan ownuk daşlary (galga) getiripdir. Ýöne taryhdan öňki ussatlar suwuň boýundaky elýeterli serişdelere üns bermän, diňe rogownigi saýlap alypdyrlar.
“Daşdan ýasalan tapmaça”
Gazuw işlerinde ähli toprak millimetrlik elekden geçirildi we her kub metr gatlakda 200 000-den 2 000 000-a çenli daş bölejikleri tapyldy. Bularyň tas hemmesi ölçegi 5 millimetrden hem kiçi bolan önümçilik galyndylarydy.
Emma beýle dykyzlyk üznüksiz uly önümçiligi aňlatmaýar. Gadymy ussat gaty rogownik bölegini döwen wagty, töwerege göz bilen görüp bolmajak müňlerçe bölejik syçrapdyr. Şol bir wagtda, 2 santimetrden uly bolan bölekler has seýrek duş gelipdir. Arheologlar şol iri tapyndylaryň her biriniň koordinatalaryny taheometr bilen ölçediler.
Iri döwüklerden üç ölçegli “tapmaçalar” ýygnaldy — 353 sany daş biri-birine birleşdirildi. Daşlaryň asyl formasynyň dikeldilmegi gadymy daşçylaryň urgy yzygiderliligini anyklamaga mümkinçilik berdi. Ussatlar rogownigiň iri böleklerini goparyp alyp, uly daş plastinalaryny ýasapdyrlar. Bu önümler gutarnykly işlenilmedik gödek taýýarlamalar bolup hyzmat edipdir. Alymlar gazuw ýerinde taýýar enjamlary diýen ýaly tapmadylar: taryhdan öňki adamlar gerek formalaryny ýasap, önümleri bada-bat özleri bilen alyp gidipdirler.
Bilimleriň nesilden-nesle geçirilmegi
Barlagçylar bu ýerde hemişelik mesgen tutulandygyň yzlaryna duş gelmediler. Duralgada ojaklaryň galyndylary ýokdy. Diňe iri şahly mallar maşgalasyna degişli bir süňk tapyldy. Emma güýçli suw akymlary umumy suraty üýtgeden bolup biler. Açyk landşaft güýçli eroziýa sezewar bolupdyr. Suw ýeňil külüni ýa-da organiki maddalary aňsatlyk bilen ýuwup äkidipdir, ýöne agyr daş galyndylaryna güýji ýetmändir.
Lýuminessent seljermesi gazyp alyş ýeriniň ýaşyny anyklamaga kömek etdi. Adamlar bu ýerleri 220 000 ýyl bilen 110 000 ýyl mundan ozalky aralykda işjeň ulanypdyrlar we baý ýataklara wagtal-wagtal dolanyp gelipdirler. Ylmy işiň awtorlary bu ýer baradaky bilimleriň nesilden-nesle geçirilendigini çaklaýarlar. Ýöne bir ýeriň on müňlerçe ýyllap gaýtalanyp ulanylmagynyň has ýönekeý düşündirişi hem bolup biler: iri daşlar ýüzde ýatanlygy sebäpli, gezende toparlar bu açyk serişdäni aňsatlyk bilen görüp, kämhanany täzeden “açyp” bilen bolmaklary mümkin.
Netije: Günorta Afrikadaky bu açyş, eýýäm orta pleýstosen döwründe gadymy ýygnaýjylaryň gurallara bolan islegini öňünden meýilleşdirmegi we amatly serişdeleri saýlamagy başarandygyny görkezdi. Taryhdan öňki toparlar hilli material üçin uzak aralyklary söküpdirler, taýýarlamalary bolsa ýerinde ýasap, yza gaýdanlarynda ýüküni ýeňilleşdiripdirler.
«THE ASHGABAT TIMES».
