Sanlar adamzat taryhynda diňe bir hasaplama guraly bolman, eýsem ruhy, medeni we ylmy ähmiýete eýe bolupdyr. Käbir sanlar dürli halklaryň arasynda aýratyn hormat bilen kabul edilip, mukaddes sanlar diýlip atlandyrylypdyr. Bu sanlar diňe dini ya-da mifologik düşünjeleride däl-de, eýsem matematikanyň özünde hem möhüm orun eýeleýar. Şol sebapli mukaddes sanlary öwrenmek matematika dersini has gyzykly we manyly edýar.
1-san – başlangyç we bitewilik.
1 sany ähli sanlaryň başlangyjydur.Ähli beýleki sanlar 1-den başlanýar. Matematikada 1-e köpeldilen islendik san üýtgemeýar.Bu häsiýet birlik düşünjesini görkezýar. Filosofiýada 1 bitewiligi we birligi aňladýar.Şeýle hem 1 san ilkinji tebigy sandyr.
3 sany – üçlik mukaddesligi
3 san köp medeniýetlerde aýratyn hasap edilýar. Geometriýada iň ýönekeý köpburçluk üçburçlukdyr. Üç nokat bolmasa ýapyk şekil emele gelmeýar.
Şeýle hem 3 san ilkinji ýönekeý sandyr, ýagny 1 we özüne bölünýar. Bu aýratynlyk onuň matematiki taýdan möhümdigini görkezýar.
7 sany – syrly we aýratyn san.
7 sany dümýä halklarynyň arasynda giňden ýaýran aýratyn sandyr. Jepde-de 7 gün bar.Gadymy dünýäniň 7 sany tasinligi bar diýip hasap edilýar. Psihologiýada alumlar adamyň gysga wagtlaýyn ýadynyň takmynan 7 maglumat saklap bilýandigini belleýar.
9 sany – gyzykly matematiki aýratynlyk.
9 sanyň aýratyn matematiki häsiýeti bar. 9 haýsy san bilen köpeldulse-de netijäniň sanlaryň jemini alsaňyz köplenç ýene 9 çykýar. Mysal üçin 9×4=36, 3+6=9
9×7=63, 6+3=9. Bu hasiýet okuwçylar üçin örän gyzykly we aňsat barlap bolýa
ɳ(Pi)-tegelekleriň sany
ɳ sany tegelegiň töwereginiň onuň diametrina bolan gatnaşygydyr. Ol takmynan 3,14-e deňdir, emma onuň onluk bölegi çaksiz dowam edýär:3,1415926… .
ɳ geometriýada , fizika ylymynda we inƶinerçilikde giňden ulanylýar. Tegelek bilen bagly ähli hasaplamalarda diýen ýaly ɳ ulanylýar.
e sany (takmynan 2.718) eksponent ösüşlerde peýdalanylýar. Bank göterimlerini hasaplamakda, ilatyň ösüşini öwrenmekde we beýleki köp matematiki meselelerde ulanylýar. Bu sany ɳ san ýaly çäksiz we gaýtalanmaýan onluk bölege eýedir.
Alyn kesin (ȹ)-sazlaşygyň nyşany.
Altyn kesin takmynan 1,618-e deňdir bu gatnaşyga sungatda,arhitekturada we tebigatda duş gelmek bolýar. Käbir gurluşlaryň we suratlaryň owadan görinmeginiň sebäbi olaryň ölçegleriniň altyn gatnaşygyna laýyk gelmegidir. Tebigatda ösümlikleriň ýapraklarynyň ýerleşişinde hem bu gatnaşyga gawat gelýär.
Mukaddes sanlar adamlaryň dünýani düşünmek isleginiň netijesidir. Olar diňe dini düşünjelerde däll eýsem ylmy barlaglarda peýdalanylýär. Sanlaryň aýratyn häsiýetleri matematikanyň gözlegini görkezýär. Şeýle bu sanlar okuwçylaryň matematika bolan gyzyklanmasyn artdyrýar.
Netijede mukaddes sanlar matematika bilen medeniýetiň arasynda köpri bolup hyzmat edýär. 1,3,7,9 ýaly sanlar hem-de ɳ,e,ȹ ýaly matematiki hemişeliker dünýäniň gurluşyna düşünmäge kömek edýar. Matematika diňe formulalar däl,eýsem syrly we täsin dünýädir.
Allamyrat MÄMMEDOW
Mary etrabynyň Ç.Gurbangylyjow adyndaky 19-njy orta mekdebiniň müdiriniň okuw işleri boýunça orunbasary
