Häzirki wagtda dünýäniň geologiýa pudagy “sanly transformassiýa” döwrüni başyndan geçirýär. Adaty geologiki gözleg usullary köp halatlarda uly göwrümli maglumatlary (Big Data) seljermekde we çylşyrymly nelineýar baglanyşyklary ýüze çykarmakda çäklidir. Şonuň üçin hem, emeli aňyň bir bölegi bolan neýron torlaryny peýdaly gazyndy ýataklaryny çaklamakda ulanmak ylmy we amaly taýdan uly ähmiýete eýedir.
Geologiki maglumatlaryň “Uly maglumatlar” (Big Data) häsiýetiGeologiki gözleg işlerinde toplanylan maglumatlar özüniň dürlüligi bilen tapawutlanýar:
Geofiziki maglumatlar: Seýsmiki we magnit ölçegleri.
Geohimiki maglumatlar: Topragyň we dag jynslarynyň himiki düzümi.
Gidrogeologiki görkezijiler: Ýerasty suwlaryň hereketi we düzümi.
Arassalanan kosmos suratlary: Ýeriň üstki gurluşynyň spektral seljermesi.
Neýron torlary bu dürli görnüşli maglumatlary bir wagtda işläp, adamyň gözüne görünmeýän kanunalaýyklyklary tapmaga ukyplydyr.
Neýron torlarynyň işleme mehanizmi we algoritmlerGeologiýada esasan aşakdaky neýron torlary ulanylýar:
Konwolýussiýa neýron torlary (CNN): Esasan geologiki kartalary we seýsmiki kesimleri (surat görnüşinde) seljermek üçin peýdalanylýar.Rekurrent neýron torlary (RNN): Burlaw işleriniň wagta görä üýtgeýän maglumatlaryny seljermekde netijelidir.
Çuňňur okuw (Deep Learning): Bu usul arkaly neýron tory ýerasty gatlaklaryň üç ölçegli (3D) modelini gurup, peýdaly gazyndylaryň jemlenen bolmagy ähtimal nokatlaryny ýokary takyklyk bilen kesgitleýär.
Çaklamalaryň artykmaçlyklary we netijeliligiNeýron torlaryny ulanmagyň esasy artykmaçlyklary şulardan ybarat:Takyklygyň ýokarlanmagy: Adaty usullarda subýektiwlik (adam faktory) bolup bilýär, neýron torlary bolsa diňe sanlara we faktlara esaslanýar.
Wagty tygşytlamak: Müňlerçe metr burlaw maglumatlaryny we geofiziki görkezijileri seljermek üçin adama aýlar gerek bolsa, emeli aň muny birnäçe sagadyň içinde amala aşyrýar.Ykdysady bähbit: Ýalňyş çaklamalaryň we netijesiz burlaw işleriniň sanynyň azalmagy netijesinde maliýe çykdajylary 20-30% çenli tygşytlanýar.
Türkmenistanyň şertlerinde ulanmak mümkinçilikleriTürkmenistan nebit, gaz we beýleki magdan däl peýdaly gazyndylara baý ýurtdur. Ýurdumyzyň sanly ykdysadyýete geçiş strategiýasyna laýyklykda, nebit-gaz ýataklarynyň sanly modellerini döretmekde we täze ýataklaryň çäklerini anyklamakda neýron torlaryny ornaşdyrmak uly geljek wada berýär.
Neýron torlary geologlaryň ornuny tutman, eýsem olaryň iň güýçli guralyna öwrülmelidir. Geologiýa ylmy bilen maglumat tehnologiýalarynyň utgaşmagy, tebigy baýlyklarymyzy has netijeli we tygşytly ulanmaga şert döreder.
Nowruzowa Çemen
Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersitetiniň mugallymy
