MAGLUMAT TEHNOLOGIÝASY ÖSÜŞI, ULGAMLARY WE GELJEK TENDENSIÝALARY

Ylmy işi

Giriş

Ber­ka­rar döw­le­tiň tä­ze eý­ýa­my­nyň Gal­ky­ny­şy döw­rün­de san­ly ul­gam ös­dü­ril­ýär, iň döw­re­bap müm­kin­çi­lik­ler üs­tün­lik­li dur­mu­şa or­naş­dy­ryl­ýar. Şu ugur­da, esa­san hem, komp­ýu­ter teh­no­lo­gi­ýa­sy­nyň, in­no­wa­si­ýa­la­ryň äh­mi­ýe­ti ulu­dyr. «Türk­me­nis­ta­nyň Pre­zi­den­ti­niň ýur­du­my­zy 2022 — 2028-nji ýyl­lar­da dur­muş-yk­dy­sa­dy taý­dan ös­dür­me­giň Mak­sat­na­ma­syn­da» yk­dy­sa­dy­ýe­tiň äh­li pu­dak­la­ry­na in­no­wa­si­ýa­la­ry, öň­de­ba­ry­jy teh­no­lo­gi­ýa­la­ry we yl­myň ga­za­nan­la­ry­ny or­naş­dyr­mak ar­ka­ly ösü­şi dep­gin­li alyp bar­mak, şeý­le hem yk­dy­sa­dy­ýe­ti do­lan­dyr­mak üçin ýaş alym­la­ry, in­že­ner-teh­no­log­la­ry, ýo­ka­ry de­re­je­li hü­när­men­le­ri taý­ýar­la­mak ul­ga­my­ny kä­mil­leş­dir­mek üçin anyk we­zi­pe­ler kes­git­le­nil­di. Şu nuk­daý­na­zar­dan, mil­li yk­dy­sa­dy­ýe­te san­ly ul­gam giň ge­rim­de or­naş­dy­ryl­dy, elekt­ron se­na­ga­tyň tä­ze ugur­la­ry ös­dü­ril­ýär, ada­myň aň-bi­lim ma­ýa­sy­na, işe­wür­li­gi­ne ýar­dam ber­ýän san­ly mag­lu­mat-ara­gat­na­şyk teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­nyň önüm­çi­li­gi ro­waç­lan­ýar.

Maglumat tehnologiýasy häzirki zaman jemgyýetiniň ykdysady, sosial we medeni ösüşiniň möhüm sütünleriniň biridir. Sanlylaşdyrma döwrüniň çalt depginde ösmegi maglumatlaryň ýygnalyşyny, saklanyşyny we işlenişini täze derejelere çykardy. Bu ylmy iş maglumat tehnologiýasynyň taryhy ösüşini, häzirki zaman ulgamlaryny we geljekki tendensiýalaryny seljerýär.

Diagramma (ASCII görnüşinde)

I. Maglumat tehnologiýasynyň taryhy ösüşi

Maglumat tehnologiýasynyň ösüşi birnäçe tapgyra bölünýär: elektron hasaplaýyş enjamlarynyň döremegi, kompýuterleriň giňden ýaýramagy, internetiň peýda bolmagy we häzirki zaman emeli aň döwrüniň başlanmagy.

“Tehnologiýanyň ösüşi diňe enjamlaryň däl, eýsem jemgyýetiň düşünjesiniň hem ösmegidir.” — Alan Keý

Diagramma (taryhy ösüşiň şematik görnüşi)

1940 1970 1990 2010 2025
|——-|——–|——–|——–|
EHM PC Internet AI/IoT

II. Häzirki zaman maglumat tehnologiýa ulgamlary

Bu bölümde häzirki wagtda giňden ulanylýan ulgamlaryň — bulut hasaplama, emeli aň, uly maglumatlar we IoT — aýratynlyklary seljerilýär.

“Bulut diňe maglumat saklama ýeri däl, eýsem täze iş modelidir.” — Gartner Research

Diagramma (ulgamlaryň ulanylyş derejesi)

III. Maglumat tehnologiýasynyň jemgyýete edýän täsiri

MT jemgyýetiň ykdysady, sosial we medeni gurluşyny düýpgöter üýtgetdi. Sanly hyzmatlaryň elýeterliligi, maglumat alyş-çalyşynyň tizligi we iş prosesleriniň awtomatizasiýasy jemgyýetiň ösüşini çaltlaşdyrýar.

“Sanly jemgyýetde tizligiň özi baýlyga öwrülýär.” — Manuel Kastels

Diagramma (täsir–kynçylyk deňagramlylygy)

IV. Geljekki ösüş tendensiýalary

Geljekde kwant hasaplama, 6G aragatnaşyk ulgamlary, emeli aňyň täze nesilleri we sanly şahsyýet ulgamlary dünýäniň tehnologiýa kartasyny üýtgeder.

“Geljek — maglumat bilen düşünýänleriň elinde bolar.” — Yuval Harari

Diagramma (geljekki tehnologiýalaryň täsir güýji )

Netije

Maglumat tehnologiýasy häzirki zaman jemgyýetiniň ösüşiniň möhüm ugrudyr. Onuň ösüşi ykdysadyýetiň netijeliligini ýokarlandyrýar, jemgyýetçilik hyzmatlaryny kämilleşdirýär we täze mümkinçilikleri döredýär. Geljekde MT-nyň ähmiýeti has-da artar, sebäbi sanlylaşdyrma dünýäniň ähli ulgamlaryny öz içine alýan strategiki ugra öwrülýär.

Arslan JANMYRADOW
Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň mugallymy