Fibonacci sanlary – bu matematiki ylymda diňe bir teoriýa bilen çäklenmeýän, eýsem, tebigatda hem giňden duş gelýän sanlar yzygiderligidir. Bu sanlar toplumy häzirki wagtda dünýäniň dürli ugurlarynda, esasan-da, tebigatyň gurluşyny we simmetriýasyny öwrenmekde giňden ulanylýar.
Fibonacci sanlary Ýewropaly matematik Leonardo Fibonacci tarapyndan XIII asyrda öňe sürlen yzygiderlikdir. Bu yzygiderlikde her bir san özünden öňki iki sanynyň jemi bolup durýar: 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, we ş.m. Fibonacci yzygiderligi tebigatda, sungatda, arhitekturada we ylmy barlaglarda öz beýanyny tapýar.
Tebigatda Fibonacci sanlary dürli şekillerde ýüze çykýar. Tebigat her bir jandaryň we ösümligiň gurluşynda bu yzygiderligiň sazlaşygyny we täsirini görkezýär.
Ösümlikleriň ösüşi – Fibonacci sanlary ösümlikleriň ýapraklarynyň ýerleşişinde giňden duş gelýär. Meselem, gülleriň köpüsiniň ýapraklary Fibonacci yzygiderligine laýyklykda ýerleşýär. Käbir ösümliklerde bolsa, gülläniň petallarynyň sany 3, 5, 8, 13 ýa-da 21 bolup, Fibonacci sanlaryny emele getirýär.
Şahlaryň ýerleşişi – Agaçlaryň şahalarynyň ösüşi hem Fibonacci sanlaryna laýyklykda bolýar. Her bir täze şah özünden öňki iki sanynyň jemini emele getirýär. Bu bolsa agaçlaryň iň netijeli görnüşde ösmegine ýardam edýär.
Güljagazlaryň spirallary – Sünbüller, günçiçekleriň tohumlary we ş.m. ösümlikleriň spirally gurluşy Fibonacci yzygiderligine laýyklykda ýerleşýär. Meselem, günçiçek tohumlarynyň spiral sany köplenç 21 we 34 ýa-da 55 we 89 ýaly sanlar bolup, Fibonacci yzygiderligini emele getirýär.
Haýwanlaryň gurluşy – Tebigatda haýwanlaryň bedeniň gurluşynda Fibonacci sanlary duş gelýär. Mollýusklaryň gabygynyň spirally gurluşy, ari maşgalalarynyň nesil gurluşy Fibonacci yzygiderliginiň sazlaşygyny görkezýär.
Gök ýüzündäki sazlaşyk – Galaktikanyň spiral gurluşynda hem Fibonacci yzygiderliginiň yzlaryny görmek bolýar. Spiral galaktikalar Fibonacci sanlarynyň sazlaşygyna laýyklykda aýlanýar.
Fibonacci sanlary diňe bir tebigatyň gurluşyna sazlaşyk getirmek bilen çäklenmeýär, eýsem, tebigatyň täsin gözelligini hem ýüze çykarýar. Tebigatda bu yzygiderligiň giňden ulanylmagy tebigatyň içki sazlaşygynyň, netijeliligiň we sazlygyň mysalydyr.
Fibonacci sanlary tebigatyň düýp mazmunyny we gurluşyny düşündirýän örän möhüm matematiki keşde bolup durýar. Tebigatyň her bir elementindäki sazlaşyk, ösüş we täsirli gurluş bu yzygiderligiň täsiri bilen baglanyşyklydyr. Fibonacci sanlaryny öwrenmek bilen, biz tebigatyň has giň we çuň manysyny düşünmäge mümkinçilik alýarys.
Mamajan BAÝRAMOWA
Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen Döwlet Mugallymçylyk
Institutynyň takyk bilimleri fakultetiniñ
matematika we informatika hünäriniñ talyby
