«Ýaşlar telekeçiligi» adalgasynyň taryhy we onuň ösüş ýoly gaty gyzykly. Bu düşünje adamzat taryhynda hemişe bar bolan bolsa-da, onuň ykdysady «adalga» (termin) we «hereket» hökmünde formalaşmagy has soňky döwürlere gabat gelýär. Geliň, muny birnäçe döwre bölüp, giňişleýin seredeliň.
1. Taryhy kökler (Senagat rewolýusiýasyndan öň). Aslynda, ýaşlaryň söwda we hünär bilen meşgullanmagy gadymy döwürlerden bäri bar. Ýöne ol wagtlar «telekeçilik» diýen aýratyn düşünje ýokdy. Ýaşlar, köplenç, maşgala hünärini dowam etdirýärdiler (mysal üçin, demirçi, ekerançy ýa-da söwdagär hökmünde) ýa-da ussalaryň ýanynda şägirt bolup işe başlaýardylar. Bu döwürde ýaşlaryň işi «maşgala amanadyny» saklamak we dowam etdirmekdi.
2. Adalganyň ýüze çykmagy (XX asyryň ortalary). Häzirki zaman manysyndaky «telekeçilik» düşünjesi ykdysadyýet ylmynda köne bolsa-da (Şumpeteriň işleri), «ýaşlar telekeçiligi» adalgasy, esasan, 1970-nji we 1980-nji ýyllarda Günbatarda giňden ulanylyp başlandy. Sebäbi şol döwürde dünýäde ykdysady krizisler we ýaşlaryň arasynda işsizlik köpelipdi. Döwletler we halkara guramalar ýaşlary diňe «iş gözleýänler» däl, eýsem, «iş döredýänler» hökmünde görüp başladylar.
3. Tehnologiýa we «Startap» medeniýeti (1990 ― 2000-nji ýyllar). Ýaşlar telekeçiliginiň taryhynda iň uly öwrülişik tehnologiýa asyry bilen geldi. Bilesiňiz gelýän bolsa, Bill Geýts (Microsoft), Stiw Jobs (Apple) we soňra Mark Zukerberg (Facebook) ýaly şahsyýetler öz kompaniýalaryny gaty ýaş wagtynda (talyp döwürlerinde) döretdiler. Bu ýagdaý «ýaş telekeçi» obrazyny düýbünden üýtgetdi. Öň telekeçi diýlende «tejribeli, orta ýaşly adam» göz öňüne gelýän bolsa, indi «kompýuteriň arkasynda oturan, innowasion pikiri bolan ýaş oglan-gyz» göz öňüne gelip başlady. «Startap» düşünjesi ýaşlar bilen baglanyşdyryldy.
4. Global gün tertibine girmegi (2000-nji ýyldan soň). XXI asyrda BMG (Birleşen Milletler Guramasy), Halkara Zähmet Guramasy we Bütindünýä Banky ýaly guramalar «Ýaşlar telekeçiligini» durnukly ösüşiň esasy faktory hökmünde ykrar etdiler. Olar muny diňe pul gazanmak däl, eýsem, garyplygy azaltmak we innowasiýalary ösdürmek üçin wajyp hasapladylar.
5. Türkmenistanda ýaşlar telekeçiliginiň taryhy. Biziň ýurdumyzda bu ugur Garaşsyzlyk ýyllarynda (1991-nji ýyldan soň) emele geldi we bazar ykdysadyýetine geçilmegi bilen ösdi. 90-njy ýyllarda ýaşlar köplenç «çelnok» söwdasy (getir-sat) bilen meşgullandylar.
Soňky 10-15 ýylda döwlet tarapyndan ýaş telekeçilere uly goldaw berilýär. Kiçi we orta telekçiligi goldamak baradaky kanunlar, «Ýaşlar barada döwlet syýasaty» hakyndaky Kanunyň rejelenen görnüşi (2022) ýaşlaryň biznes bilen meşgullanmagyna (salgyt ýeňillikleri, karzlar) giň ýol açdy. Häzirki wagtda türkmen ýaşlary diňe söwdada däl, eýsem, oba hojalygy, önümçilik we hyzmatlar ulgamynda hem işjeňleşýär.
Jemläp aýtsak, ýaşlar telekeçiliginiň taryhy ― bu ýönekeý hünärmentçilikden başlap, dünýäni üýtgedýän innowasion startaplara çenli bolan «ewolýusiýa» (ösüş) ýoludyr.
Ýusup ÝAZGULYÝEW,
Türkmen oba hojalyk institutynyň Daşoguz agrosenagat orta hünär okuw mekdebiniň 2-nji ýyl talyby.
