Türkmen edebiyaty, umumy-türk edebiýatynyň aýrylmaz bir bölegidir. Sebäbi, ýokarda-da belläp geçişimiz ýaly, türkmen milleti, türki halklaryň we türk dünýäsiniň iň gadymy agzalarynyň biri, hatda onuň köki hem gönezligidir diýsek-de öte geçdigimiz bolmaz. Hut şonuň üçin hem türkmen edebiýatyny we onuň beýik hem görnükli wekili Magtymguly Pyragynyň döredijiligini, umumy-türk edebiýaty bilen birlikde, hatda bütin Gündogar edebiyatynyň çygrynda ele alyp öwrenmelidiris. Biz munuň şeýledigini beýik şahyryň ölmez-yitmez diwanynda-da görýäris. Magtymgulynyň eserinde umumy-türk edebiýatynyň, ylaýta-da Ýusup Balasagunlynyň “Kutatgu-Biligi” (11-nji ýüzýyl), Ahmat Ýasawynyň “Diwany Hikmeti” (12-nji ýüzý.), Rabguziniň “Kysasol-Enbiýasy” (14-nji ýüzý.), şonuň ýaly-da Ema-deddin Nesiminiň, Alyşir Nowaýynyň, Muhammed Fuzulynyň we başgalaryň täsirini we yzy-ny görýäris. Bulardan başga-da şahyryň bütin arap we pars dillerinde ýazylan edebiýat bilen-de doly tanyşdygy bellidir. Şu aşakdaky setirlere üns bereliň:
Jam göterip, baryp ỳetdim bir bapdan,
Hyrka geỳip, il içinde san bolsam;
Tün içinde baryp beỳtulla tapdan,
Zar ỳyglaỳan sahyplara hun bolsam.
Abu Sagyt, Omar Haỳỳam, Hemedany,
Ferdöwsi, Nyzamy, Hafyz Perwany,
Jelaleddin Rumy, “Jame ul-many”,
Alarnyň jaỳynda men hem kän bolsam.
Damganyda ỳörgen ussat Nowaỳy,
“Çar diwany”, “Perhat-Şirin” zybany,
Zahyreddin Babur, “Mizan-owzany,
Gaşlaryna baryp men Mejnun bolsam.
Okyp bildim Sagdynyň men “Bostanyn”,
Gör, ne ajap Hakanynyň “Medỳny”,
Istär men “Şahnama”, “Sakynamany”,
Halyf Omar birlen Süleỳman bolsam.
Salaman Afsaly serhoş eỳleỳip,
Bahram Gury tutup, medhuş eỳleỳip,
Azadul-döwläni bir guş eỳleỳip,
Abu Mähfuz, Gyzyl Aslan han bolsam.
Arbalet golunda, eỳ Magtymguly!
Rüsteme Isgender hiç tutmaz ỳoly,
Ne bolsa, bilgeỳ sen ilat hyỳaly,
Dertliler öňünde men Lukman bolsam.
Bilşimiz ỳaly, 18-nji ỳüzỳyla çenli Türk dünỳäsiniň resmi edebiỳatynda ulanylỳan edebi dil, Arap-Täjik sözleri köp garyşan „Çagataỳ“ türkçesidi, hatda Magtymgulynyň kakasy Döwletmämmet Azady-da öz „Wagzy Azat“ kitabyny şol dilde ỳazypdyr. Emma Magtymguly öňki däbi ỳöretmegiň ỳerine öz milletiniň ruhy dünỳäsini has baỳlaşdyrmak we gözỳetimini has giňeltmek maksady bilen, halk köpçülügine düşnükly hem ruhuna uýgun şekilde„Türkmen milli edebiỳaty“nyň düỳbüni tutỳar. Ol, bu ägirt uly hem çäksiz gymmatly işi durmuşa geçirmek üçin, mesnewi, murabbag, muhammes ỳaly arap aruz istiliniň ỳanynda, gadymy oguz däbi bolan goşuk (goşgy) istiline has agram berýär. Munuň üçin bolsa ol, bir tarapdan biziň baỳ halkdöredijiligimizde belki müňlerçe ỳyl ỳaşap sünnälenip gelen halk aỳdymlarymyzdan, atalar sözümizden, hüwdilerimizden, lälelerimizden… egsilmez çeşme hökmünde peỳdalansa, ỳene bir tarapdan bolsa keseki sözleriň ýerine türkmen we beỳleki türki halklaryň dillerinde bar bolan sözleri ulanmaga çalyşỳar.
Bezirgen MAKSADOW
Türkmen döwlet
binagärlik – gurluşyk
institutynyň talyby
