Aragatnaşygyñ interaktiw tarapynyñ derñewi belli bir kynçylyklar bilen baglanyşyklydyr. Munuñ sebäbi kommunikasiýasyz-maglumat geçirilmesiz taraplaryñ özara täsirini, hereketini aýratyn seretmegiñ örän kynlygy bilen baglydyr (edil şonuñ ýaly-da belli bir özara hereketi göz öñünde tutmaýan kommunikasiýanyñ bolup biljekligi şübhelidir.)Emma şeýle-de bolsa, aragatnaşygyñ belli bir ýagdaýynda taraplaryñ biri-birine maglumat geçirmekligi däl-de, olaryñ biri-birine laýyklykda eýeleýän orny, bu ornuñ güýçlüligi, haýbatlylygy ýa-da tabyn bolmaklygy, ejizligi esasy many dörediji zat bolup durýar. Başga bir tarapdan, adamlaryñ özara gatnaşygynda kähalatlarda olaryñ edýän hereketleri aýdýan sözlerinden has manyly bolýar.(“mollanyñ aýdanynyet, edenini etme” pähiminiñ ters görnüşi)
Aragatnaşygyñ belli bir ýagdaýynda taraplaryñ eýeleýän orunlarynyñ dereje, güýç häsiýetnamasy aýgytlaýjy bolýanlygy üçin muny derñeýän ýazarlar aragatnaşykda orunlary ýüze çykarmagy esasy wezipe edip goýýarlar. Mysal üçin: iñlis psihology Perez has umumy derejede aragatnaşykda hojaýyn we tabyn bolýan orunlary tapawutlandyrýar. Bu orunlaryñ özboluşlylygy ilkinji nobatda ony eýeleýänleriñ ulanýan söz añlatmalarynda ýüze çykýar. Hojaýynyñ ornunda hereket edýän adam, adatça, “sen ony etmelisiñ”, “sen ol ýere hökman barmalysyñ” we ş.m. añlatmalary ulanýan bolsa, tabyn bolýanyñ ornundaky “men şeýle edilse gowy bolar öýütdim” we ş.m. añlatmalary ulanýar.
Başga bir tarapdan edil ýokardaky bölünişe manydaş aragatnaşykda yzarlaýjy, pida, kömekçi ýaly orunlar hem tapawutlandyrylýar.
Nowruzgül JUMANIÝAZOWA,
Döwletmämmet Azady adyndaky
Türkmen milli dünýä dilleri institutynyň talyby
