Toprak dürli görnüșli mikroorganizmlere (bakteriýalara, aktinomisetlere,heň kömelejiklerine, protozoalara, suw ösümliklerine) – geobiontlere we mör-möjeklere örän baý. Mikroorganizmleriň mukdary agrotehniki ișler gowygeçirilýän, köp dersli, gara toprakly ýerlerde, dökünsiz, aýratyn hem çägeli,çägesow, toýunly we toýunsow ýerlere garanda has köp bolýar. Așa yzgarlywe gury toprakda mikroorganizmleriň sany has az bolýar. Toprakdaky mikroorganizmleriň köp bölegi 10-30 sm. çuňlukda ýerleșýär. Șol aralykdatopragyň düzümine we fiziki häsiýetlerine baglylykda mikroorganizmleriň sany birnäçe müňden, milliarda çenli bolup biler. Topragyň ýokarky gatlagyndagün șöhleleriniň hem-de guramagyň täsiri netijesinde olaryň sany az bolýar.
Topraga näçe çuň aralașdygyňça (esasan hem 100-200 sm. bașlap), mikroorganizmleriň sany azalyp bașlaýar: 2-4 m. çuňlukda olaryň 1-2 sanysy gabat gelýär; 6 m. çuňlukda olar duș gelmeýärler. Sebäbi topragyň ýokarkygatlaklary mikroorganizmler üçin gerek bolan iýmit maddalaryna örän baý.Olar özleriniň süzüjilik we sorujylyk ukyby arkaly köp bakteriýalary özündesaklaýarlar.
Toprakda mikroorganizmleriň sany ýylyň dowamynda üýtgäp durýar. Olar gyșda azalýar, ýazda köpelýär we tomsuň bașyna olaryň sany iň ýokaryderejä ýetýär. Toprakdaky mikroblar görnüși boýunça dürli-dürli bolýarlar. Olaryň köpüsi saprofitlerdir (ösümlikleriň we haýwanlaryň galyndylaryndaniýmitlenýän we organiki maddalary organiki däl maddalara öwürýänbakteriýalar we käbir kömelejikler).
Toprakda has köp gabat gelýän mikroblar șar görnüșli saprofitlerdir (Micrococcus albus, Micrococcus candidas, Micrococcus cerens, Micrococcus flaus, Micrococcus reseus). Bulardan bașga-da toprakda azodyň mukdaryny azaldýan (ösümlikleriň iymitlenmegi üçin hökmany) beýleki mikroblar saklanýar. Așgarly toprakda esasan bakteriýalar, turșytoprakda bolsa (torfly, batgaly) heň we beýleki kömelejikler ýașaýarlar.
Mikroorganizmleriň täsiri esasynda toprakda biohimiki hadysalaryzygiderli (organiki maddalaryň dargamagy) amala așyp durýar. Onuň agrotehniki we sanitariýa tarapdan ähmiýeti uludyr.
Toprakda saprofitlerden bașga-da kesel dörediji mikroblar we gurçuklaryň ýumurtgalary gabat gelýär. Olar topraga keselli mallaryň tezeginden, keselläp ölen mallaryň zyňylan maslyklaryndan we galyndylarbilen hapalanan suwlardan geçýär. Emma toprakda olaryň ýașamagy we köpelmegi üçin elmydama oňaýly șert bolmaýar. Șeýle-de bolsa käbir keseldörediji mikroblar toprakda özleriniň kesel döredijilik ukybyny uzak wagtlap (ýylyň dowamynda) saklap bilýärler. Olara bürme (B. tetani) ot-baș keseli(B. anhtracis) we beýlekiler degișli. Ýokarda görkezilen mikroblar, bakteriýalar, kesel döredende olara toprakdan geçýän ýokanç keseller diýilýär, sebäbi kesel topragyň üsti bilen geçýär. Mysal üçin ot-baș keseliniň sporasy (gorag gatlagy) gowșak ya-da aralyk așgarly toprakda suwa, topraga we ösümlige geçip bilýär. Torfly we batgaly ýerlerde ýerasty suwy așak düșende ot-baș keseliniň sporasynyň ösüp ýetișmegine amatly șert döreýär.Șeýlelikde, șol döwürde ol ýer ýokanç keseliniň mikroblaryny ýaýradyjybolup hyzmat edýär. Mundan bașga-da kesel dörediji mikroblaryň ýaýramagyna ýerasty suwunyň ýokary galyp topragyň ýüzüne çykmagy we gazyș ișleriniň geçirilmegi sebäp bolýar.
Șeýlelikde, kesel dörediji mikroblar bilen hapalanan toprak epidemologiýa we epizootologiýa taýdan uly howp döredýär. Sebäbi, ol toprak adamlar we haýwanlar bilen göni gatnașykda bolýar, ýa-da göni däl ýagdaýda-gök önümleriň, içilýän suwuň, ot-iýmleriň, gemrijileriň, mör-möjekleriň, ýagyș gurçuklarynyň we beýleki zatlaryň üsti bilen bedenearalașmagy mümkin.
Ýegenmyrat AMANMEDOW
S.A.Nyýazow adyndaky
Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň talyby
