Arhiologiki barlaglar netijesinde pagtanyň gelip çykan ýurdy Hindistan diýip hasaplanylýar. Hindistanyň Mohenajo-Daro şäherçesinde gazuw agtaryş işleri geçirilende pagtadan öndürilen matanyň bölegi tapylypdyr. Bu mata böleginiň biziň eýýamyzdan 3000 ýyl öň öndürilendigi anyklandy.
Orta Aziýada bolsa pagta biziň eýýamymyzdan öň IV – VII asyrlarda ekilip başlanypdyr.
Pagta Malwowylar maşgalasyna degişli bolup, ol bir ýyllyk ösümlikdir. Tekstil senagatynda pagta süýümi giňden ulanylýan önümdir.
Pagta çigidiniň gurluşy 1-nji suratda görkezilýär. Pagtanyň pamygy çigidi bilen 33%, ýapragy – 22%, baldagy – 24%, hanasy – 12% we köki 9%-ni tutýar.
Pagta pamygyň bir tonnasyndan 340 – 350 kg süýüm, 620 kg çigit we başgalar çykýar. Şol çigitden 110 kg delint we 175 kg şulha alynýar.
Ýaglar himiki düzümi boýunça üç atomly spirt hasaplanýar, gliserin bilen ýokary molekulaly her hili kislotalaryň, meselem׃ stearin, palmetin, olein, linol we linolen kislotalaryň çylşyrymly efirdir. Ösümlik ýaglary gaty we suwuk halynda bolýarlar.
Gaty ýaglaryň düzümi esasan doýan kislotalaryň, ýagny stearin we palmetin kislotasynyň efirlerinden (gliseridinden) durup, suwuk ýaglar bolsa, esasan doýmadyk kislotalaryň, ýagny olein, linol we linolen kislotalaryň efirinden (gliseridinden) durýar. Mysal üçin, TDS № 307 boýunça pagta ýagynyň şu aşakdaky ýaly düzümi bardyr. 41,7 – 44,8% linolen kislotasy 30,5 – 35,2% olein kislotasy, takmynan 24,5% doýan kislotalar bolup, şolardan 22% palmetin kislotasy bolýar.
Pagta ýagynda ýag kislotalary, käwagytlar ýokary molekulaly spirtler, uglewodlar, pigmentler we başgalar bolmagy mümkin. Her hili ýaglaryň düzümini, ýaglarda erkin halda kislotalaryň bolmagy we ýagy emele getirýän çylşyrymly efirleriň düzümindäki kislotalaryň doýmadyklygyny (pridel däldigini) häsiýetlendirmek üçin derejeli himiki konstantlary kesgitlemek peýdalanylýar. Olardan kislota sany, sabynlaşmak efir sany, ýod sany ýaly konstantlar hasaplanýar.
Ýaglar iki hilde bolýar׃ ösümlik we haýwan ýaglary. Ýaglaryň şu iki toparyň haýsysyna degişlidigini olaryň düzüminde holesteriniň ýa-da fitosteriniň bolmagy bilen kesgitleýär, ýagny düzüminde holesterin bolan ýaglar haýwan ýaglaryna, düzüminde fitosterin bolan ýaglar bolsa ösümlik ýaglaryna degişlidirler.
Ynançmyrat KUWADOW
Türkmen oba hojalyk institutynyň
Daşoguz agrosenagat orta hünär
okuw mekdebiniň mugallymy
